جام جهانی مردان فیفا 1990؛ قهرمانی آلمان غربی، فینال تلخ آرژانتین و چهره فراموش‌نشدنی ایتالیا 90

جام جهانی مردان فیفا 1990 با قهرمانی آلمان غربی به پایان رسید؛ تورنمنتی که در ایتالیا برگزار شد و در فینال 8 ژوئیه 1990، آلمان غربی با نتیجه 1 بر 0 آرژانتین را شکست داد. تک‌گل مسابقه را آندریاس برهمه از روی نقطه پنالتی به ثمر رساند و آلمان غربی سومین قهرمانی جهان خود را به دست آورد. این آخرین جام جهانی آلمان غربی پیش از اتحاد دوباره آلمان هم بود، و به همین دلیل از نظر تاریخی جایگاهی ویژه دارد.

اگر بخواهیم ایتالیا 90 را در یک جمله توصیف کنیم، باید بگوییم این جام هم از نظر زیبایی بصری و فضای فرهنگی بسیار ماندگار بود و هم از نظر فوتبالی، یکی از سخت‌گیرانه‌ترین و دفاعی‌ترین دوره‌های تاریخ جام جهانی. مسابقات با ماسکوت معروف «Ciao»، استادیوم‌های ایتالیایی و حال‌وهوای خاص فوتبال اروپا در اواخر دهه 1980 برگزار شد، اما از نظر گل‌زنی، یکی از کم‌گل‌ترین جام‌های تاریخ بود. در مجموع فقط 115 گل در این دوره به ثمر رسید و همین موضوع، لحن کلی تورنمنت را شکل داد.

یکی از مهم‌ترین دلایل ماندگاری جام جهانی 1990 این است که ایتالیا 90 فقط یک تورنمنت قهرمانی نبود؛ مجموعه‌ای از داستان‌های قدرتمند بود. ایتالیا میزبان با توتو اسکیلاچی به قهرمان احساسی مسابقات تبدیل شد، کامرون با راجر میلا جهان را شگفت‌زده کرد، آرژانتین با وجود بحران‌ها دوباره تا فینال رسید، و آلمان غربی با تیمی متعادل و با‌ثبات، انتقام شکست فینال 1986 را گرفت. فیفا بعدها در مرورهایش ایتالیا 90 را دقیقاً با همین ترکیب از لحظه‌های عجیب، چهره‌های ماندگار و بازی‌های پرفشار به یاد آورده است.

چرا جام جهانی 1990 مهم بود؟

اهمیت این جام فقط در قهرمانی آلمان غربی خلاصه نمی‌شود. این دوره نخستین فینالی را داشت که در آن یک بازیکن اخراج شد؛ پدرو مونزون از آرژانتین، نخستین بازیکنی شد که در فینال جام جهانی کارت قرمز گرفت. کمی بعد هم گوستاوو دزوتی اخراج شد و آرژانتین بازی را 9 نفره تمام کرد. از طرف دیگر، آرژانتین نخستین فینالیستی شد که در بازی نهایی موفق به گل‌زنی نشد. خود فینال هم به‌خاطر پنالتی بحث‌برانگیز دقایق پایانی، یکی از جنجالی‌ترین فینال‌های تاریخ جام جهانی باقی مانده است.

این تورنمنت همچنین آخرین جام جهانی برای آلمان غربی بود. چند ماه بعد، آلمان شرقی و غربی دوباره متحد شدند و به همین دلیل، قهرمانی 1990 عملاً آخرین قهرمانی یک تیم ملی با نام «West Germany» بود. علاوه بر این، فرانتس بکن‌باوئر با این قهرمانی به نخستین مردی تبدیل شد که هم به عنوان کاپیتان و هم به عنوان سرمربی جام جهانی را برده است؛ یک دستاورد تاریخی که فیفا و منابع مربوط به ایتالیا 90 بارها به آن اشاره کرده‌اند.

آلمان غربی؛ تیمی که برای قهرمانی ساخته شده بود

آلمان غربی در ایتالیا 90 یکی از کامل‌ترین تیم‌های تورنمنت را داشت. این تیم با لوتار ماتئوس، آندریاس برهمه، یورگن کلینزمن، رودی فولر و چند مهره باتجربه دیگر، هم از نظر کیفیت فردی غنی بود و هم از نظر ساختار تیمی. اگرچه فینال با تنها یک گل به پایان رسید، اما در گزارش‌های مربوط به بازی نهایی آمده که آلمان غربی در مجموع مسابقه تیم برتر بود و موقعیت‌های بیشتری خلق کرد. حتی فرانتس بکن‌باوئر بعد از مسابقه گفت نتیجه 1 بر 0 تصویر کاملی از برتری تیمش نشان نمی‌دهد.

مسیر آلمان غربی تا قهرمانی هم نشان می‌دهد این تیم فقط در فینال خوب نبود. آن‌ها در طول مسابقات تیمی با ثبات، منظم و از نظر ذهنی آماده بودند. این همان ویژگی‌ای است که معمولاً قهرمان‌های واقعی جام جهانی دارند: لازم نیست همیشه نمایشی‌ترین تیم باشند، اما در لحظه‌های مهم، کمتر اشتباه می‌کنند و بهتر از حریف جزئیات را مدیریت می‌کنند. فینال برابر آرژانتین هم دقیقاً چنین مسابقه‌ای بود؛ بازی‌ای عصبی و بسته که در آن آلمان غربی آرام‌تر و کنترل‌شده‌تر عمل کرد.

آرژانتین؛ فینالیستی که با همه زخم‌ها تا آخرین بازی رسید

آرژانتین در ایتالیا 90 تیمی شبیه نسخه قهرمان 1986 نبود، اما همین تیم به شکلی عجیب و سرسختانه تا فینال بالا آمد. در منابع مربوط به فینال اشاره شده که آرژانتین با مصدومیت‌ها، محرومیت‌ها و کاهش شدید کیفیت هجومی وارد بازی آخر شد و در پایان هم با 9 نفر مسابقه را تمام کرد. این یعنی آرژانتین با وجود همه مشکلات، دوباره خودش را به فینال رسانده بود؛ اتفاقی که نشان می‌دهد شخصیت تورنمنتی این تیم چقدر قدرتمند بود.

اما در بازی نهایی، آرژانتین تقریباً هیچ‌وقت نتوانست ریتم تهاجمی مؤثری بسازد. در گزارش فینال آمده که این تیم تنها یک شوت در چارچوب داشت و بیشتر روی دفاع، وقت‌کشی و امید به کشیده شدن بازی به وقت اضافه یا حتی پنالتی حساب کرده بود. دیه‌گو مارادونا هم که زیر فشار شدید یارگیری قرار داشت، بعد از پایان مسابقه اشک ریخت و داوری را مقصر شکست دانست. ایتالیا 90 برای آرژانتین با حسرت تمام شد، اما این تیم از دل یک مسیر فرسایشی و دشوار دوباره تا آستانه قهرمانی رفته بود.

فینال؛ آلمان غربی 1، آرژانتین 0

فینال در ورزشگاه المپیک رم برگزار شد؛ دیداری که برای نخستین بار در تاریخ جام جهانی، تکرار مستقیم فینال قبلی بود. در سال 1986 آرژانتین آلمان غربی را برده بود و در 1990 نوبت آلمان غربی بود که انتقام بگیرد. این بازی از همان ابتدا فشرده، خشن و کم‌موقعیت بود و در نهایت روی یک پنالتی در دقیقه 85 تعیین شد؛ پنالتی‌ای که هنوز هم درباره درستی آن بحث وجود دارد. آندریاس برهمه ضربه را به گل تبدیل کرد و قهرمانی را برای آلمان غربی به ارمغان آورد.

فینال 1990 از نظر کیفیت فوتبالی معمولاً در ردیف فینال‌های زیبا قرار نمی‌گیرد، اما از نظر بار تاریخی بسیار مهم است. این مسابقه اولین فینالی بود که یک بازیکن در آن اخراج شد، اولین فینالی بود که یک تیم در آن موفق به گل‌زنی نشد، و یکی از معدود فینال‌هایی بود که بیشتر از زیبایی، با تنش و بحث‌های داوری به یاد مانده است. همین ویژگی‌ها باعث شده فینال رم، با وجود کیفیت پایین‌تر نسبت به بعضی فینال‌های دیگر، همچنان یکی از پرارجاع‌ترین بازی‌های تاریخ جام جهانی باشد.

توتو اسکیلاچی؛ چهره مردمی ایتالیا 90

اگر یک نام را باید به عنوان چهره احساسی و مردمی جام جهانی 1990 انتخاب کرد، آن نام سالواتوره اسکیلاچی است. فیفا در مطلب اختصاصی خود توضیح می‌دهد که او پیش از تورنمنت تقریباً هیچ سابقه جدی ملی نداشت، اما در ایتالیا 90 به ستاره اصلی میزبان تبدیل شد. او با 6 گل کفش طلا را برد و در پایان توپ طلای بهترین بازیکن تورنمنت را هم گرفت. این مسیر از نیمکت‌نشینی تا تبدیل شدن به چهره اصلی جام، یکی از جذاب‌ترین داستان‌های تاریخ جام جهانی است.

اسکیلاچی فقط یک گلزن موفق نبود؛ او با شور، انرژی و حس غیرمنتظره بودن، به نماد خود ایتالیا 90 تبدیل شد. وقتی یک بازیکن نه‌چندان مشهور ناگهان در جام جهانی به چهره اول تورنمنت تبدیل می‌شود، خود مسابقات هم رنگ و بوی خاصی پیدا می‌کنند. این دقیقاً اتفاقی بود که برای اسکیلاچی افتاد. او شاید جام را نبرد، اما برای خیلی‌ها ایتالیا 90 بیش از هر چیز با نام او شناخته می‌شود.

کامرون و راجر میلا؛ شگفتی بزرگ تورنمنت

در کنار قهرمانی آلمان غربی و درخشش اسکیلاچی، یکی از مهم‌ترین داستان‌های جام جهانی 1990 صعود تاریخی کامرون بود. تیمی از آفریقا که تا یک‌چهارم نهایی رسید و به نخستین نماینده این قاره تبدیل شد که چنین جایگاهی را در جام جهانی مردان تجربه می‌کند. در روایت‌های بعدی فیفا از ایتالیا 90، راجر میلا و کامرون همیشه جایگاه ویژه‌ای دارند، چون این تیم نگاه جهان به فوتبال آفریقا را تغییر داد.

اهمیت این موفقیت فقط در نتیجه نبود. کامرون با سبک بازی شجاعانه و شخصیت رقابتی‌اش نشان داد که جام جهانی دیگر صرفاً زمین قدرت‌های سنتی اروپا و آمریکای جنوبی نیست. هر جام بزرگ نیاز به یک داستان شگفتی دارد، و در ایتالیا 90 این نقش را کامرون بازی کرد. همین باعث شد میراث تورنمنت فقط متعلق به قهرمان نباشد.

چرا آلمان غربی قهرمان شد؟

آلمان غربی قهرمان شد چون نسبت به همه تیم‌ها متعادل‌تر، بالغ‌تر و قابل‌اعتمادتر بود. این تیم هم رهبر بزرگی مثل ماتئوس داشت، هم مدافعان و هافبک‌هایی داشت که جزئیات را خوب مدیریت می‌کردند، و هم بازیکنانی مثل برهمه، کلینزمن و فولر که می‌توانستند در لحظات حساس تفاوت ایجاد کنند. حتی در فینال هم، هرچند بازی جذاب نبود، اما آلمان غربی روشن‌تر از حریف می‌دانست چه می‌خواهد.

علاوه بر این، تیم بکن‌باوئر از نظر ذهنی بسیار آماده بود. آن‌ها تجربه شکست در فینال 1986 را داشتند و می‌دانستند برای قهرمانی چه چیزی لازم است. در جام‌های جهانی، چنین حافظه‌ای گاهی تعیین‌کننده می‌شود. قهرمانی 1990 برای آلمان غربی فقط یک برد دیگر نبود؛ تکمیل یک چرخه بود، از ناکامی 1986 تا انتقام و جام در 1990.

جمع‌بندی

جام جهانی مردان فیفا 1990 با قهرمانی آلمان غربی به پایان رسید، اما ایتالیا 90 فقط با یک جام به یاد نمی‌آید. این مسابقات هم فینالی بحث‌برانگیز و تاریخی داشت، هم آخرین قهرمانی آلمان غربی را ثبت کرد، هم توتو اسکیلاچی را به چهره محبوب تورنمنت تبدیل کرد، و هم با کامرون و راجر میلا یکی از مهم‌ترین شگفتی‌های تاریخ جام جهانی را ساخت. به همین دلیل، وقتی از ایتالیا 90 حرف می‌زنیم، درباره یکی از خاص‌ترین، تلخ‌ترین و در عین حال ماندگارترین دوره‌های تاریخ فوتبال جهان صحبت می‌کنیم.